⏱ زمان مطالعه: ۷ تا ۸ دقیقه
در چکلیست ارزیابی ابزارها، یک پیشفرض پنهان بود: اینکه شما اصلاً میدانید مراجعتان از چه ابزاری استفاده میکند. این راهنما دربارهی همان پیشفرض است، چون دادهها میگویند احتمالاً نمیدانید.
چرا این پرسش ضروری شده است؟
سه عدد، ضرورت را روشن میکند.
نزدیک به نیمی از افراد درگیر با مشکلات سلامت روان که از مدلهای زبانی استفاده میکنند، از آنها برای پشتیبانی درمانی کمک میگیرند۱. توصیهنامهی APA در واکنش به همین واقعیت، صریحاً از بالینگران میخواهد فعالانه دربارهی استفاده از چتباتها و اپهای سلامت از مراجعان بپرسند۲.
اما عدد سوم، دلیل واقعی این مقاله است: در پیمایش RAND، از میان جوانانی که از AI برای سلامت روان استفاده کرده بودند، ۶۳٫۳ درصد به هیچکس نگفته بودند؛ نه والدین، نه دوستان، نه درمانگر۳. یعنی این موضوع خودش را در جلسه لو نمیدهد. اگر نپرسید، نمیفهمید.
و چرا پنهان میکنند؟ همان پژوهشها پاسخ دادهاند: ترس از قضاوت، مهمترین دلیل روی آوردن به AI است۴. مراجعی که به دلیل ترس از قضاوت با ماشین حرف میزند، به طریق اولی از اعتراف به این کار نزد درمانگرش میترسد؛ بهویژه اگر حدس بزند درمانگر AI را «رقیب» یا «توهین به حرفهاش» میداند.
نتیجهی عملی: لحن پرسش از خود پرسش مهمتر است.
چگونه بپرسیم؛ اصول و جملهبندی
اصل اول: عادیسازی کنید، بعد بپرسید.
پرسش را در بستر یک واقعیت آماری بگذارید تا بار اعتراف از دوش مراجع برداشته شود:
«این روزها خیلیها بین جلسهها با ابزارهایی مثل ChatGPT دربارهی حالوهوایشان حرف میزنند. برای شما هم پیش آمده؟»
مقایسه کنید با نسخهی مشکلدار: «که با هوش مصنوعی مشورت نمیکنید، درسته؟» (پرسش جهتدار، پاسخ را از قبل تعیین کرده است.)
اصل دوم: در ارزیابی اولیه بگنجانید، نه بهعنوان بازجویی جداگانه.
همانجا که دربارهی خواب، مصرف مواد و شبکههای اجتماعی میپرسید، یک پرسش هم دربارهی AI اضافه کنید. وقتی بخشی از روال باشد، انگ ندارد.
اصل سوم: به پاسخ مثبت، با کنجکاوی پاسخ دهید، نه ارزیابی.
اولین واکنش شما تعیین میکند که این در، باز میماند یا بسته میشود. پرسشهای ادامهدهنده:
«چه چیزی باعث شد سراغش بروی؟» (کارکرد را میفهمید: دسترسی نیمهشب؟ ترس از قضاوت؟ هزینه؟)
«چه چیزهایی به آن میگویی که اینجا نگفتهای؟» (این پرسش، در صورت وجود اعتماد کافی، طلاست؛ مستقیم به شکاف رابطهی درمانی اشاره دارد.)
«جوابشهایش چه حسی بهت میدهد؟ تا حالا چیزی گفته که اذیتت کند یا بهنظرت غلط بیاید؟» (هم تجربهی مثبت را میشنوید، هم دری برای آسیبهای احتمالی باز میکنید.)
اصل چهارم: موضع دفاعی ممنوع.
جملههایی مانند «این ابزارها جای درمان واقعی را نمیگیرند» حتی اگر درست باشند، در این لحظه یک کار میکنند: به مراجع میگویند دیگر دربارهاش حرف نزند. همانطور که در مقالهی تنهایی دیدیم، راحتتر بودن مراجع با AI، خودش یک دادهی بالینی است (دربارهی ترس از قضاوت، طرد، یا اضطراب اجتماعی)؛ با دفاع از حرفه، این داده را از دست میدهید.
با پاسخها چه کنیم؟
سه سناریوی رایج و مسیر هرکدام:
اگر استفادهی مکمل و سالم است (تمرین بین جلسات، سازماندهی افکار پیش از جلسه): به رسمیت بشناسید و مرزش را روشن کنید. حتی میتوانید ساختارش بدهید: «چیزهایی که با آن مرور میکنی را بیاور تا اینجا عمیقترش کنیم.» شواهد نشان میدهد استفادهی پشتیبان بین جلسات میتواند تداوم درمان را تقویت کند.
اگر جایگزینی در حال شکلگیری است (مراجع مسائل اصلی را آنجا میبرد و جلسه سطحی شده): این را به موضوع خود درمان تبدیل کنید، نه به یک تخلف. پرسش کلیدی: «آنجا چه چیزی هست که اینجا نیست؟» پاسخ، معمولاً دربارهی رابطهی درمانی شما اطلاعات میدهد، نه دربارهی فناوری.
اگر نشانهی خطر میبینید (اتکای شدید عاطفی، انزوای فزاینده، یا گفتوگو دربارهی خودآسیبی با ابزار): اینجا مسئله دیگر «نگرش به فناوری» نیست؛ ارزیابی ایمنی است. به یاد داشته باشید که چتباتهای عمومی در موقعیتهای بحرانی غیرقابل اتکا هستند۵ و خودافشاگری عاطفی سنگین به AI با بهزیستی پایینتر همبسته است۶. برنامهی ایمنی مراجع باید این واقعیت را لحاظ کند که اولین مخاطب او در لحظهی بحران، ممکن است یک چتبات باشد.
و در هر سه سناریو، یک کار ثابت: مستند کنید. پاسخ مراجعان شما به این پرسشها، دادهای است که در بافت ایران هیچکس ندارد.
پرسش پایانی: اگر مراجعتان به شما بگوید «راستش بعضی چیزها را به ChatGPT میگویم که به شما نگفتهام»، اولین جملهای که از دهان شما بیرون میآید چیست؟ همان جمله، نگرش واقعی شما به این پدیده را نشان میدهد.
منابع
- Rousmaniere T, et al. Large language models as mental health resources: Patterns of use in the United States. Practice Innovations (APA). 2025. لینک
- American Psychological Association. APA Health Advisory on the Use of Generative AI Chatbots and Wellness Applications for Mental Health. November 2025. لینک
- RAND Corporation. One in Eight Adolescents and Young Adults Use AI Chatbots for Mental Health Advice. November 2025. لینک
- Cognitive FX (Pollfish Survey). Survey Reveals More Than 1 in 3 People Use AI Chatbots for Mental Health Support Due to Fear of Judgement. 2026. لینک
- Moore J, Haber N, et al. / Stanford HAI. Exploring the Dangers of AI in Mental Health Care. 2025. لینک
- George Mason University, College of Public Health. AI, Loneliness, and the Value of Human Connection. September 2025. لینک
این مقاله بخشی از مجموعه یادداشتهای تخصصی روانای در تقاطع روانشناسی و هوش مصنوعی است و جایگزین مشاوره یا ارزیابی حرفهای نیست.
