پیش از فرستادن هر متن، فایل یا تصویر به یک چتبات، یک پرسش ساده بپرسید: اگر این داده از کنترل من خارج شود، چه کسی آسیب میبیند؟
هرچه چتبات اطلاعات زمینهای بیشتری داشته باشد، معمولاً پاسخ دقیقتری میدهد. همین ویژگی ما را وسوسه میکند نام، پرونده، گفتوگوی خصوصی، متن پژوهش منتشرنشده یا اطلاعات فرد دیگری را وارد کنیم. اما «پاسخ بهتر» بهتنهایی مجوز افشای داده نیست. سیاست نگهداری، آموزش مدل، دسترسی کارکنان، افزونهها و انتقال داده در هر محصول و حساب میتواند متفاوت باشد و تغییر کند [۱][۲].
راهنمای سازمان جهانی بهداشت دربارهٔ مدلهای چندوجهی بزرگ، حریم خصوصی، امنیت سایبری، خودمختاری و خطر اطلاعات نادرست را از مسائل اصلی کاربرد AI در سلامت میداند [۳]. چارچوب NIST نیز توصیه میکند خطر داده و پیامد استفاده متناسب با بافت ارزیابی شود [۴]. بنابراین بهجای یک فهرست ثابت از «مجاز و ممنوع»، به یک تصمیم سهمرحلهای نیاز داریم: داده متعلق به کیست، چقدر حساس است و آیا برای هدف ما واقعاً ضروری است؟
اصل کمینهسازی: فقط کمترین مقدار دادهای را وارد کنید که برای انجام کار لازم است. حذف نام کافی نیست؛ ترکیب سن، شهر کوچک، شغل نادر، تاریخ رویداد و شرح خاص ممکن است فرد را دوباره قابلشناسایی کند.
هفت گروه اطلاعاتی که نباید بیفکر وارد شوند
۱. شناسهها و راههای دسترسی
نام کامل همراه با مشخصات تکمیلی، نشانی، شماره تماس، شماره شناسایی، گذرواژه، کد بازیابی، کلید API، اطلاعات ورود و تصویر مدرک هویتی را وارد نکنید. برای رفع یک خطای فنی نیز توکن واقعی را با نمونهٔ ساختگی جایگزین کنید.
۲. اطلاعات سلامت و سلامت روان
پروندهٔ پزشکی، تشخیص، دارو، نتیجهٔ آزمایش، یادداشت جلسهٔ درمان، صدای مراجع یا شرح بحرانیِ قابلشناسایی دادهٔ حساس است. حتی اگر هدف دریافت خلاصه یا پیشنهاد بالینی باشد، از ابزار و محیط تأییدشدهٔ سازمان استفاده کنید و قواعد حرفهای و قانونی محل را رعایت کنید [۳].
۳. اطلاعات دیگران
پیام همسر، پروندهٔ مراجع، تکلیف دانشجو، رزومهٔ متقاضی یا تصویر کودک فقط «دادهٔ شما» نیست. داشتن فایل به معنای داشتن رضایت برای انتقال آن به یک سرویس AI نیست. در صورت نیاز، موقعیت را به نمونهای عمومی و ساختگی تبدیل کنید.
۴. اطلاعات محرمانهٔ کار و سازمان
قرارداد، فهرست مشتریان، مکاتبهٔ داخلی، کد خصوصی، برنامهٔ تجاری، گزارش رخداد امنیتی و دادهٔ کارکنان را در حساب عمومی بارگذاری نکنید. سیاست سازمان و قرارداد سرویس تعیین میکند کدام محیط برای چه دادهای مجاز است.
۵. پژوهش منتشرنشده و فرایند داوری
دادهٔ خام مشارکتکنندگان، پروتکل محرمانه، درخواست گرنت، مقالهٔ تحت داوری و نظر داور را بدون مجوز وارد نکنید. NIH استفاده از فناوریهای مولد آنلاین را برای تحلیل یا تدوین نقدِ مواد محرمانهٔ داوری همتا ممنوع کرده است [۵]. راهنماهای اروپایی نیز بر محرمانگی، مالکیت فکری و شفافیت استفاده تأکید دارند [۶].
۶. اطلاعات مالی، حقوقی و امنیتی
شماره حساب، کارت، جزئیات مالیاتی، پروندهٔ حقوقی محرمانه، پاسخ سؤال امنیتی و نقشهٔ دسترسی ساختمان یا سامانه را وارد نکنید. برای تحلیل، ساختار مسئله را حفظ کنید و اعداد و شناسهها را با دادهٔ مصنوعی جایگزین کنید.
۷. فایل، تصویر و فراداده
یک عکس ممکن است چهره، نشانی، نسخهٔ دارو، پلاک یا مکان ثبتشده در فراداده را آشکار کند. فایل Word و PDF نیز میتوانند نام نویسنده، تغییرات قبلی، نظرها یا متن پنهان داشته باشند. پیش از بارگذاری، خود فایل و فرادادهٔ آن را بررسی کنید.
چراغ راهنمای تصمیم
پاکسازی در پنج مرحله
- شناسهٔ مستقیم را حذف کنید: نام، شماره، نشانی، حساب و شناسهٔ پرونده.
- شناسهٔ غیرمستقیم را کم کنید: سن دقیق را به بازه، تاریخ را به ماه یا فصل و مکان کوچک را به منطقه تبدیل کنید.
- جزئیات نادر را بازنویسی کنید: ترکیبهای خاصی که فرد یا سازمان را لو میدهند عمومیتر شوند.
- دادهٔ مصنوعی بسازید: نامها، اعداد و مثالها را با مقادیر ساختگی اما با ساختاری مشابه جایگزین کنید.
- بار دیگر از نگاه غریبه بخوانید: آیا کسی با اطلاعات بیرونی میتواند فرد یا پرونده را حدس بزند؟
نمونهٔ بازنویسی امنتر
نامناسب: «یادداشت جلسهٔ مراجع ۲۶ سالهام در برلین را تحلیل کن؛ نام و داروهایش در فایل هست.»
امنتر برای یادگیری عمومی: «با یک سناریوی کاملاً ساختگی، سه سؤال عمومی برای بررسی اضطراب اجتماعی در جلسهٔ درمان پیشنهاد بده؛ تشخیص نده و محدودیتها را بنویس.»
حالت موقت و تنظیمات حریم خصوصی چه کمکی میکنند؟
تنظیمات هر محصول متفاوت است. برای نمونه، مستندات فعلی OpenAI میگوید Temporary Chat در تاریخچه و حافظه نمیماند و برای آموزش مدل استفاده نمیشود، اما ممکن است برای اهداف ایمنی تا ۳۰ روز نگهداری شود [۱]. خاموشکردن استفاده از داده برای بهبود مدل نیز با حذف همهٔ نسخهها، سیاست سازمانی یا قواعد ابزارهای متصل یکسان نیست [۲].
بنابراین تنظیمات مناسبتر، خطر را کاهش میدهند اما مجوز بارگذاری دادهٔ حساس ایجاد نمیکند. سیاست همان سرویس، نوع حساب، قرارداد سازمان، محل ذخیره و ابزارهای جانبی را در زمان استفاده بررسی کنید؛ امکانات و شرایط ممکن است تغییر کنند.
توقف دهثانیهای پیش از ارسال
این داده متعلق به من است یا دیگری؟
آیا حساس، محرمانه یا منتشرنشده است؟
آیا با اطلاعات دیگر دوباره قابلشناسایی میشود؟
آیا میتوانم با دادهٔ کمتر یا ساختگی همان هدف را انجام دهم؟
آیا سیاست محصول و سازمان من این استفاده را اجازه میدهد؟
اگر پاسخ به یکی از پرسشها روشن نیست، ارسال را متوقف کنید. پاککردن پیام پس از ارسال لزوماً همهٔ نسخههای فنی، لاگها یا دادههای منتقلشده به ابزارهای دیگر را حذف نمیکند.
پرسش پایانی: آیا برای گرفتن همین کمک از AI واقعاً لازم است داستان واقعی یک انسان را بفرستید، یا یک نمونهٔ ساختگی همان کار را انجام میدهد؟
آخرین بازبینی: ۸ سپتامبر ۲۰۲۶. سیاست سرویسها و الزامات حقوقی متغیرند؛ پیش از استفادهٔ حساس، نسخهٔ جاری سیاست محصول و مقررات محل خود را بررسی کنید.
منابع
- OpenAI Help Center. Data Controls FAQ. لینک راهنما
- OpenAI. Consumer privacy. لینک سیاست
- World Health Organization. Ethics and governance of artificial intelligence for health: guidance on large multi-modal models. 2024. لینک راهنما
- NIST. Artificial Intelligence Risk Management Framework: Generative AI Profile. 2024. DOI
- National Institutes of Health. NOT-OD-23-149: Use of generative AI in NIH peer review. 2023. لینک اطلاعیه
- European Commission. Living guidelines on the responsible use of generative AI in research. 2026. لینک راهنما
- European Data Protection Board. AI and data protection: technical training material. 2025. PDF
این مطلب بخشی از پروژهٔ «هوشزیست» روانای و یک راهنمای عمومی است؛ جایگزین مشاورهٔ حقوقی، امنیتی، بالینی یا سیاست رسمی محل کار و تحصیل شما نیست.
