مقالهای که ۳ سپتامبر ۲۰۲۶ در Journal of Personality and Social Psychology منتشر شد، بررسی کرده است چرا بعضی افراد پس از یک تجربه ناخوشایند روزمره، حمایت اجتماعی دریافتشده از هوش مصنوعی را مفید ارزیابی میکنند. موضوع پژوهش اتفاقهایی مانند برخورد بیادبانه یا بیاعتنایی اجتماعی بود؛ رویدادهایی کوچک که میتوانند بر بهزیستی روانشناختی اثر بگذارند، اما لزوماً اختلال روانی یا بحران بالینی محسوب نمیشوند.
پژوهشگران پس از یک مطالعه مقدماتی، شش مطالعه با مجموع ۳٬۳۴۱ شرکتکننده انجام دادند که پنج مورد از آنها پیشثبت شده بود. آزمایشها هم شبیهسازیهای کنترلشده و هم تعامل با حمایتکنندگان واقعی انسانی و مبتنی بر هوش مصنوعی را دربر میگرفت. پرسش مرکزی این بود که انتظار اولیه افراد درباره توانایی AI برای «تجربهکردن» احساسات، چگونه برداشت آنان از حمایت و پیامدهای روانشناختی کوتاهمدت را تغییر میدهد.
مؤلفه هوش مصنوعی در این خبر مستقیم است: شرکتکنندگان حمایت اجتماعی را از یک سامانه AI یا یک انسان دریافت و تجربه این دو را مقایسه کردند. در مطالعات ۱ تا ۳، دریافت حمایت از AI با ترس کمتر از ارزیابی منفی همراه بود؛ این کاهش نگرانی از قضاوت نیز با پیامدهای بهتر بهزیستی ارتباط داشت. به بیان ساده، برخی افراد هنگام حرفزدن با ماشین کمتر نگران بودند که طرف مقابل درباره آنان چه فکری میکند.
در مطالعات ۴ تا ۶ سازوکار دیگری دیده شد. شرکتکنندگان در ابتدا انتظار داشتند هوش مصنوعی ظرفیت همدلی کمتری از انسان داشته باشد. وقتی پاسخ سامانه از این انتظار پایین فراتر میرفت، حمایت AI مؤثرتر ادراک میشد. بنابراین یافته پژوهش این نیست که ماشین واقعاً احساس یا همدلی انسانی دارد؛ بلکه شکاف میان انتظار اولیه و کیفیت ادراکشده پاسخ میتواند قضاوت کاربر را شکل دهد.
این تمایز برای کاربردهای AI در سلامت روان مهم است. احساس کمترِ قضاوتشدن ممکن است گفتوگوی اولیه یا درخواست حمایت را آسانتر کند، اما «مفید به نظر رسیدن» با اثربخشی درمانی یکسان نیست. مطالعه درباره ناراحتیهای خفیف روزمره بود و از چکیده منتشرشده نمیتوان درباره درمان افسردگی، اضطراب، بحران، ایمنی بلندمدت یا جایگزینی رابطه انسانی نتیجه گرفت. بخشی از شواهد نیز بر شبیهسازی و سنجههای ادراکی تکیه داشت.
نتیجه کاربردی این است که طراحان دستیارهای سلامت روان باید هم مزیت بالقوه فضای کمقضاوت را جدی بگیرند و هم درباره ماهیت غیرانسانی سامانه و حدود آن شفاف باشند. انتظار پایین از همدلی AI میتواند رضایت را بالا ببرد، ولی همین اثر نباید با اتحاد درمانی، فهم انسانی یا صلاحیت حرفهای اشتباه گرفته شود. برای سنجش ارزش بالینی، پژوهشهای آینده باید کاربران دارای نیاز واقعی سلامت روان، پیامدهای عینی، عوارض احتمالی و پیگیری طولانیتر را بررسی کنند.
منبع: Raveendhran و Foulk، Journal of Personality and Social Psychology، انتشار آنلاین ۳ سپتامبر ۲۰۲۶. DOI: 10.1037/pspa0000494؛ رکورد PubMed.
