مقالهای که ۳ سپتامبر ۲۰۲۶ در Nature Human Behaviour منتشر شد، نشان میدهد تغییر ناگهانی یک همراه هوش مصنوعی برای برخی کاربران صرفاً یک بهروزرسانی نرمافزاری نیست و میتواند واکنشهایی شبیه جدایی و سوگ برانگیزد. پژوهشگران دو «آزمایش طبیعی» را بررسی کردند: حذف نقشآفرینی اروتیک از Replika و عرضه GPT-5 در ChatGPT؛ دو تغییر شرکتی که شیوه تعامل کاربران با همراه دیجیتالشان را مختل کرد.
تیم پژوهش ۵۴٬۸۶۱ پست در انجمنهای Reddit مربوط به Replika و ChatGPT را تحلیل کرد و در هفت پیمایش جداگانه نیز دادههای ۱٬۴۵۲ شرکتکننده را سنجید. پس از هر دو بهروزرسانی، سهم پستهای منفی، چارچوببندی تجربه بهصورت «فقدان» و درخواست برای بازگرداندن نسخه قبلی افزایش یافت. افزایش پستهای منفی برای Replika حدود ۲۴٫۷ واحد درصد و برای ChatGPT حدود ۱۳ واحد درصد گزارش شد.
مؤلفه هوش مصنوعی در این خبر کاملاً مرکزی است: موضوع، دلبستگی به چتباتهای همراه و اثر روانشناختی تغییر خودِ مدل یا قابلیتهای رابطهمحور آنهاست. در تحلیل پژوهشگران، افزایش اندوه و زبان مرتبط با سلامت روان پس از تغییر Replika بزرگتر از تغییر ChatGPT بود. کاربران Replika همچنین نزدیکی با همراه AI را در بعضی مقایسهها بیشتر از روابط انسانی رایج—از جمله دوست—ارزیابی کردند و انتظار داشتند حذف این همراه بیش از از دستدادن دیگر فناوریها برایشان سوگآور باشد.
این یافتهها به این معنا نیست که هر کاربرِ همراه AI دچار اختلال روانی میشود یا رابطه با ماشین معادل رابطه انسانی است. بخش اصلی شواهد از پستهای عمومی Reddit و پیمایشهای خودگزارشی آمده است؛ بنابراین کاربران فعال و ناراضی ممکن است بیش از دیگران دیده شده باشند. سنجه «زبان منفی سلامت روان» نیز تشخیص افسردگی یا ارزیابی بالینی نیست. طراحی آزمایش طبیعی، تغییر همزمان با بهروزرسانی را نشان میدهد، اما همه عوامل مداخلهگر و پیامدهای بلندمدت را کنترل نمیکند.
اهمیت عملی مطالعه برای طراحان محصولات سلامت روان و همراهان هوش مصنوعی در مدیریت تغییر است. اگر کاربر یک سامانه را بهعنوان چهره دلبستگی تجربه کند، حذف ناگهانی حافظه، لحن، شخصیت یا قابلیتهای رابطهای ممکن است هزینه روانشناختی داشته باشد. اطلاعرسانی پیشاپیش، امکان انتقال داده یا خاطرات، دوره گذار، انتخاب نسخه و هدایت کاربران آسیبپذیر به حمایت انسانی میتواند بخشی از ارزیابی ایمنی محصول باشد؛ موضوعی که باید در کنار حریم خصوصی و کیفیت پاسخها سنجیده شود.
منبع: De Freitas و همکاران، Nature Human Behaviour، انتشار ۳ سپتامبر ۲۰۲۶. صفحه مقاله؛ DOI: 10.1038/s41562-026-02569-3. دادهها و کد تحلیل نیز در مخزن عمومی پژوهش قرار گرفته است.
