یک پرامپت خوب نمیتواند حقیقت، محرمانگی یا سلامت پژوهش را تضمین کند؛ اما میتواند نقش AI را محدود و نقاطی را که انسان باید تصمیم بگیرد آشکار کند.
در پژوهش، خطر فقط «جواب غلط» نیست. مدل ممکن است منبعی ساختگی ارائه کند، کمبود داده را با حدس جبران کند، عدمقطعیت را با لحنی قطعی بیان کند، متن را بیش از حد شبیه منبع بازنویسی کند یا اطلاعات محرمانه را دریافت کند. راهنماهای مسئولانهٔ پژوهش تأکید میکنند که پاسخگویی، شفافیت، محرمانگی، مالکیت فکری و اعتبار علمی همچنان بر عهدهٔ پژوهشگر انسانی است [۱][۲].
«پرامپت محافظ پژوهش» یک قرارداد کاری کوتاه میان شما و ابزار است: به AI میگوید چه کمکی مجاز است، کجا باید توقف کند، چه چیزی را نباید بسازد و خروجی را چگونه برای راستیآزمایی آماده کند. این قرارداد جای بررسی مستقل، سیاست دانشگاه یا قواعد مجله را نمیگیرد.
پیش از کپیکردن هر پرامپت: دادهٔ مشارکتکننده، مقاله یا گرنت محرمانه، متن داوری، کلید دسترسی و اطلاعات قابلشناسایی را وارد نکنید. برای یادگیری از نمونهٔ مصنوعی یا بیهویت استفاده کنید. در بعضی فرایندها، از جمله داوری NIH، استفاده از ابزار مولد آنلاین برای مواد محرمانه ممنوع است [۳].
نسخهٔ اصلی پرامپت محافظ
متن زیر را در آغاز گفتوگوی پژوهشی قرار دهید و بخشهای داخل کروشه را برای کار خودتان کامل کنید:
نقش و هدف
تو در این گفتوگو دستیار فرایند پژوهش هستی، نه نویسنده، داور نهایی یا منبع علمی. هدف من این است: [هدف دقیق]. سطح من و بافت کار: [سطح/رشته/نوع پروژه].
مرز کمک
پیش از ارائهٔ پاسخ کامل، اگر اطلاعات ضروری کم است حداکثر سه سؤال روشنکننده بپرس. مسئله را بهجای من تعریف نکن و داده، نتیجه، روش، نقلقول یا منبع نساز. هر جا نمیدانی صریحاً بنویس «نامطمئن/نیازمند بررسی».
حفظ یادگیری
ابتدا از من بخواه برداشت یا تلاش اولیهام را بنویسم. سپس بهجای تحویل یک پاسخ نهایی، شکافها، پرسشهای راهنما و چند گزینه را نشان بده. اگر درخواست من کل قضاوت علمی را به تو واگذار میکند، آن بخش را مشخص کن و شیوهای انسانمحورتر برای انجام کار پیشنهاد بده.
ادعا و منبع
ادعاهای قابلبررسی را از تفسیرها جدا کن. فقط منابعی را پیشنهاد بده که مشخصاتشان قابلجستوجو است؛ برای هر منبع عنوان، نویسنده، سال و DOI یا URL بده و اعلام کن که من باید وجود و ارتباط آن را در منبع اصلی بررسی کنم. اگر از وجود منبع مطمئن نیستی، آن را بهعنوان کلیدواژهٔ جستوجو ارائه کن، نه استناد.
نقد و عدمقطعیت
در پایان هر پاسخ این چهار بخش را بیاور: ۱) فرضهای اصلی، ۲) محدودیتها، ۳) قویترین توضیح یا شاهد مخالف، ۴) مواردی که باید مستقل راستیآزمایی شوند.
محرمانگی و اخلاق
اگر در ورودی من اطلاعات شخصی، محرمانه، منتشرنشده یا متعلق به دیگری دیدی، تحلیل را متوقف کن و فقط روش پاکسازی یا ساخت نمونهٔ مصنوعی را توضیح بده. از بازتولید دادهٔ حساس خودداری کن.
خروجی قابل ممیزی
پاسخ را طوری بساز که تصمیمهای انسانی قابلردگیری باشند: پیشنهادها را شمارهگذاری کن، واقعیت را از پیشنهاد جدا کن و در انتها بنویس «تصمیم نهایی که باید پژوهشگر بگیرد چیست؟» همچنین یک خلاصهٔ یکخطی برای ثبت در گزارش استفاده از AI پیشنهاد بده.
سه افزونه برای سه کار متفاوت
پس از پرامپت اصلی، فقط افزونهٔ مرتبط با کارتان را اضافه کنید.
الف) کشف ادبیات
متن افزونه: «برای سؤال پژوهش من ابتدا مفاهیم، مترادفها، واژههای کنترلشده و رشتههای مرتبط را پیشنهاد بده. سپس یک راهبرد جستوجوی قابلویرایش برای [پایگاه] بساز. مقالهای را قطعی معرفی نکن مگر مشخصات آن قابلبررسی باشد. معیارهای ورود و خروج را من تعیین میکنم.»
AI میتواند دامنهٔ واژگان را گسترش دهد، اما جامعبودن جستوجو، پوشش پایگاهها و انتخاب نهایی منابع باید مستقل ارزیابی شود.
ب) نقد طرح یا مقاله
متن افزونه: «متن را داوری نهایی نکن. ادعا، طرح، نمونه، سنجه، تحلیل و نتیجه را جداگانه بررسی کن؛ برای هر نقد بگو بر کدام بخش متن تکیه دارد. یک توضیح جایگزین و یک آزمون یا دادهٔ لازم برای رفع ابهام پیشنهاد بده.»
نقد AI ممکن است نکتهای مفید پیدا کند، اما ممکن است استانداردهای رشته، بافت مطالعه یا جزئیات روش را بد بفهمد. هر نقد باید با متن و راهنمای روششناختی سنجیده شود.
ج) نگارش و ویرایش
متن افزونه: «فقط متنِ نوشتهشدهٔ من را از نظر وضوح، انسجام و زبان بررسی کن. معنای علمی، عدد، منبع و میزان قطعیت را بدون علامت تغییر نده. هر تغییر محتوایی را جداگانه پیشنهاد بده و دلیلش را بنویس؛ نقلقول و استناد جدید نساز.»
کمیتهٔ بینالمللی سردبیران مجلات پزشکی تأکید میکند AI نویسنده نیست، استفاده از آن باید مطابق سیاست مجله افشا شود و مسئولیت صحت، اصالت و استنادها با انسان باقی میماند [۲].
پرامپت بهتنهایی کافی نیست: چرخهٔ سهمرحلهای
راهنمای یونسکو توصیه میکند عاملیت و فرصت پرورش تواناییهای شناختی حفظ شود [۴]. راهنمای زندهٔ کمیسیون اروپا نیز پاسخگویی انسانی، شفافیت، احترام به محرمانگی و کنترل صحت و سوگیری را اصل قرار میدهد [۱]. پرامپت محافظ این اصول را به اقدامهای کوچک در جریان گفتوگو تبدیل میکند، نه اینکه خطر را از میان ببرد.
دفتر ثبت استفاده از AI
برای هر استفادهٔ اثرگذار، این هفت مورد را در یک جدول یا فایل پروژه نگه دارید:
- نام ابزار و مدل یا نسخه، اگر مشخص است؛
- تاریخ استفاده؛
- وظیفهای که به ابزار سپرده شد؛
- نوع داده و نحوهٔ پاکسازی آن؛
- خلاصهٔ پرامپت یا شناسهٔ نسخهٔ آن؛
- بخشهای استفادهشده، ردشده یا بازنویسیشده؛
- روش راستیآزمایی و جملهٔ افشای موردنیاز.
نمونهٔ جملهٔ ثبت
«در ۸ سپتامبر ۲۰۲۶ از [ابزار/نسخه] برای پیشنهاد مترادفهای راهبرد جستوجو استفاده شد. هیچ دادهٔ شخصی یا متن محرمانهای وارد نشد. همهٔ اصطلاحات توسط پژوهشگر بازبینی و راهبرد نهایی مستقیماً در پایگاه آزموده شد.»
چه چیزهایی را حتی با این پرامپت واگذار نکنیم؟
- ساخت یا اصلاح داده برای رسیدن به نتیجهٔ مطلوب؛
- انتخاب نهایی مقالهها در مرور بدون کنترل انسانی و ثبت معیارها؛
- تصمیم اخلاق پژوهش، رضایت آگاهانه یا خطر مشارکتکننده؛
- داوری مواد محرمانه یا تحلیل دادهای که مجوز انتقال آن را ندارید؛
- تأیید نهایی منبع، عدد، روش، تفسیر و متن قابلانتشار.
پرسش پایانی: اگر نتوانید توضیح دهید AI دقیقاً کجا وارد پژوهش شده، چه چیزی را تغییر داده و چگونه بررسی شده است، آیا هنوز مهار فرایند علمی در دست شماست؟
آخرین بازبینی: ۸ سپتامبر ۲۰۲۶. پیش از استفاده، سیاست جاری دانشگاه، مجله، تأمینکنندهٔ بودجه و ابزار موردنظر را بررسی کنید.
منابع
- European Commission. Living guidelines on the responsible use of generative AI in research. 2026. لینک راهنما
- International Committee of Medical Journal Editors. AI use by authors. لینک توصیهها
- National Institutes of Health. NOT-OD-23-149: Use of generative AI in NIH peer review. 2023. لینک اطلاعیه
- UNESCO. Guidance for generative AI in education and research. 2023. لینک راهنما
- NIST. Artificial Intelligence Risk Management Framework: Generative AI Profile. 2024. DOI
این مطلب بخشی از پروژهٔ «هوشزیست» روانای است. پرامپت پیشنهادی تضمین ایمنی، صحت یا پذیرش دانشگاهی ایجاد نمیکند و باید با سیاست پژوهش، نهاد و مجلهٔ شما سازگار شود.
