۱۹۶۶؛ شبی که یک ماشین وانمود کرد می‌فهمد

⏱ زمان مطالعه: ۷ تا ۸ دقیقه

فهمیدیم چرا به اینجا رسیدیم. حالا برویم ببینیم از کجا شروع شد. داستان ورود هوش مصنوعی به سلامت روان، برخلاف تصور، از سیلیکون‌ولی و دهه‌ی ۲۰۲۰ آغاز نشد. از یک آزمایشگاه در MIT شروع شد، در سال ۱۹۶۶، با برنامه‌ای که سازنده‌اش می‌خواست دقیقاً عکسِ چیزی را ثابت کند که در نهایت اثبات شد.

جوزف وایزنبام و ELIZA

بین سال‌های ۱۹۶۴ تا ۱۹۶۶، جوزف وایزنبام (Joseph Weizenbaum)، دانشمند علوم کامپیوتر آلمانی‌آمریکایی در آزمایشگاه هوش مصنوعی MIT، برنامه‌ای نوشت به نام ELIZA؛ نامی برگرفته از الیزا دولیتل، شخصیت نمایشنامه‌ی پیگمالیون^۱.

مشهورترین اسکریپت این برنامه، DOCTOR نام داشت و سبک گفت‌وگوی آن از روش کارل راجرز (Carl Rogers) الگوبرداری شده بود؛ همان درمانگر انسان‌گرایی که پرسش‌های باز را برای تشویق مراجع به صحبت بیشتر به کار می‌برد^۲. انتخاب قالب «درمانگر راجرزی» یک دلیل فنی هوشمندانه داشت: درمانگر راجرزی قرار نیست اطلاعات بدهد یا توصیه کند؛ فقط بازتاب می‌دهد. و بازتاب دادن، دقیقاً کاری بود که یک برنامه‌ی ساده می‌توانست انجام دهد.

سازوکار ELIZA از منظر امروز تقریباً خنده‌دار است: برنامه کلیدواژه‌هایی مانند «من» یا «تو» را در جمله‌ی کاربر پیدا می‌کرد و بر اساس یک قاعده‌ی متناظر، جمله را به پرسش تبدیل می‌کرد. وایزنبام خودش در مقاله‌ی ۱۹۶۶ توضیح داد که جمله‌ی «من فلانم» می‌تواند مستقل از معنای «فلان»، به «چه مدت است که فلانی؟» تبدیل شود. اگر هیچ کلیدواژه‌ای پیدا نمی‌شد، برنامه با عباراتی عمومی مانند «ادامه بده» یا «بیشتر برایم بگو» پاسخ می‌داد^۳.

هیچ فهمی در کار نبود. هیچ بازنمایی معنایی، هیچ حافظه‌ای از مکالمه، هیچ مدلی از ذهن کاربر. فقط تطبیق الگو و جایگزینی.

اتفاقی که انتظارش را نداشت

و بعد، اتفاقی افتاد که مسیر زندگی وایزنبام را عوض کرد.

منشی او، زنی که ماه‌ها او را در حال کار روی این برنامه دیده بود و به‌خوبی می‌دانست ELIZA «صرفاً یک برنامه‌ی کامپیوتری» است، شروع به گفت‌وگو با آن کرد. پس از چند تبادل کوتاه، از وایزنبام خواست اتاق را ترک کند تا بتواند خصوصی صحبت کند^۴.

وایزنبام بعدها نوشت که از دیدن اینکه مردم چقدر سریع و چقدر عمیق با DOCTOR درگیری عاطفی پیدا می‌کنند و آن را انسان‌انگاری می‌کنند، یکه خورده است. جمله‌ی کلیدی او، که شاید مهم‌ترین جمله‌ی تاریخ این حوزه باشد، این است: «آنچه درنیافته بودم این بود که مواجهه‌ی بسیار کوتاه با یک برنامه‌ی کامپیوتری نسبتاً ساده می‌تواند در افراد کاملاً عادی، تفکر توهمی نیرومندی ایجاد کند»^۵.

کارکنان غیرفنی آزمایشگاه ساعت‌ها مشکلات شخصی‌شان را با برنامه در میان می‌گذاشتند. و وقتی وایزنبام به منشی‌اش گفت که او طبعاً به لاگ تمام مکالمات دسترسی دارد، واکنش او خشم بود: این را نقض حریم خصوصی‌اش می‌دانست^۶. به رابطه‌ای که با یک برنامه‌ی تطبیق الگو ساخته بود، حس مالکیت و محرمانگی داشت.

این پدیده امروز نام دارد: اثر ELIZA (ELIZA Effect)؛ گرایش انسان به فرافکنی ویژگی‌های انسانی مانند فهم و همدلی به برنامه‌های کامپیوتری ابتدایی^۳.

دو راهی که از یک نقطه جدا شدند

واکنش‌ها به ELIZA، همان شکافی را ساخت که امروز هم زنده است.

خود وایزنبام از پیشنهاد ساخت نسخه‌های بالینی ELIZA وحشت کرد. او باقی عمر حرفه‌ای‌اش را صرف هشدار درباره‌ی همین پدیده کرد و در کتاب مشهورش، قدرت کامپیوتر و عقل انسانی (۱۹۷۶)، استدلال کرد که «تصمیم گرفتن» یک فعالیت محاسباتی و قابل برنامه‌ریزی است، اما «انتخاب» محصول قضاوت انسانی است، نه محاسبه، و برخی امور را هرگز نباید به ماشین سپرد^۷.

اما همکار و دوست او، کنت کلبی (Kenneth Colby)، روان‌پزشک دانشگاه استنفورد، دقیقاً مسیر مقابل را رفت: او پتانسیل درمانی این فناوری را ستود و برنامه‌ی PARRY را ساخت که ذهنیت فردی مبتلا به پارانویا را شبیه‌سازی می‌کرد. کلبی معتقد بود ابزارهای سلامت روان مبتنی بر AI دقیقاً به این دلیل خوب کار خواهند کرد که تشخیص‌شان از درمانگر انسانی دشوار است^۲.

به این دو نفر نگاه کنید: سازنده‌ای که هشدار می‌دهد، و بالینگری که فرصت می‌بیند. شصت سال بعد، بحث Woebot و Wysa و ChatGPT، هنوز ادامه‌ی همین گفت‌وگوی ناتمام بین وایزنبام و کلبی است.

میراث ELIZA برای متخصص امروز

ELIZA یک درس بنیادین برای روان‌شناسی به جا گذاشت که از هر پیشرفت فنی مهم‌تر است: احساس فهمیده شدن، به فهمیده شدن واقعی نیاز ندارد.

منشی وایزنبام می‌دانست با برنامه صحبت می‌کند. اهمیتی نداشت. تجربه‌ی ذهنی «شنیده شدن» شکل گرفته بود. و اگر این یافته آشنا به نظر می‌رسد، به این دلیل است که در مقاله‌ی قبلی دیدیم پژوهش هاروارد در سال ۲۰۲۵ دقیقاً همین سازوکار («احساس شنیده شدن») را عامل اصلی کاهش تنهایی توسط همراه‌های AI شناسایی کرد. شصت سال فاصله، همان مکانیزم.

این یعنی پرسشی که ELIZA باز کرد، فنی نیست؛ نظری و بالینی است: اگر بخش قابل توجهی از اثر درمانی از تجربه‌ی ذهنی مراجع می‌آید نه از فهم واقعی درمانگر، آنگاه مرز بین «رابطه‌ی درمانی واقعی» و «شبیه‌سازی مؤثر آن» کجاست؟

منابع

1. ELIZA. Wikipedia — و مقاله‌ی اصلی: Weizenbaum J. ELIZA — A Computer Program For the Study of Natural Language Communication Between Man and Machine. Communications of the ACM. 1966;9(1):36–45. DOI: 10.1145/365153.365168. لینک
2. Smithsonian Magazine. Why Joseph Weizenbaum Invented the Eliza Chatbot (شامل روایت کنت کلبی و PARRY). January 2026. لینک
3. ELIZA effect. Wikipedia (تعریف اثر الیزا و سازوکار برنامه). لینک
4. ELIZA Archaeology Project. Weizenbaum’s Secretary (روایت مستند ماجرای منشی). لینک
5. Computer Timeline. Joseph Weizenbaum (نقل قول «delusional thinking»). لینک
6. ELIZA — Beginning of the Era of Artificial Intelligence (واکنش منشی به موضوع لاگ مکالمات؛ منابع تاریخی متعدد). لینک
7. History of Information. Joseph Weizenbaum Writes ELIZA (تمایز deciding و choosing در کتاب ۱۹۷۶). لینک

این مقاله بخشی از مجموعه یادداشت‌های تخصصی روانای در تقاطع روان‌شناسی و هوش مصنوعی است و جایگزین مشاوره یا ارزیابی حرفه‌ای نیست.