| موضوع | نکتهی کلیدی |
|---|---|
| مانع دسترسی | ایران در فهرست کشورهای پشتیبانیشدهی OpenAI نیست (به دلیل تحریم). |
| عبور کاربران | دسترسی از طریق VPN و شمارههای مجازی از همان هفتههای اول آغاز شد. |
| دو مانع | بلاک سمت OpenAI + محدودیتهای داخلی اینترنت در برخی دورهها. |
| نتیجه | کاربر ایرانی با وجود موانع، تقریباً همزمان با جهان وارد شد. |
⏱ زمان مطالعه: ۷ تا ۸ دقیقه
نقطهی عطف جهانی را دیدیم: نوامبر ۲۰۲۲ و موجی که در دو ماه به صد میلیون نفر رسید. حالا پرسش طبیعی بعدی: این موج کِی و چگونه به ما رسید؟ پاسخ کوتاه: تقریباً همزمان، اما نه از همان در. و همین تفاوتِ مسیر، کل داستان ایران را متفاوت کرده است.
موج اول؛ ورود از در پشتی
وقتی ChatGPT در نوامبر ۲۰۲۲ منتشر شد، ایران در فهرست کشورهای پشتیبانیشده نبود و نیست. سرورهای OpenAI به دلیل تحریمهای آمریکا، آیپیهای ایرانی را مسدود میکنند و شمارهی موبایل ایرانی هم برای احراز هویت پذیرفته نمیشود۱.
اما کاربران ایرانی منتظر نماندند. از همان هفتههای اول، دسترسی از طریق VPN و شمارههای مجازی آغاز شد۱. این یعنی کاربر ایرانی برای رسیدن به همان ابزاری که کاربر اروپایی با یک کلیک باز میکند، باید از دو مانع عبور کند: مانع تحریم (بلاک سمت OpenAI) و در دورههایی، محدودیتهای داخلی اینترنت. با این حال، عبور کرد.
سپس پدیدهی جالبتری شکل گرفت: در سالهای ۲۰۲۴ و ۲۰۲۵، سرویسهای واسط فارسی ظهور کردند؛ پلتفرمهایی که بدون نیاز به VPN، از طریق API به مدلهای OpenAI متصل میشوند و رابط فارسی ارائه میدهند۱. یعنی زیرساختی خاکستری و بومی برای دور زدن انسداد شکل گرفت.
نکتهی بالینی این بخش: وقتی دربارهی «کاربر ایرانی AI» صحبت میکنیم، دربارهی جمعیتی صحبت میکنیم که یا از VPN استفاده میکند (با تمام ملاحظات حریم خصوصی آن) یا از واسطههایی که سیاست دادهی شفافی ندارند۱. برای گفتوگویی که ممکن است حاوی خصوصیترین مسائل روانی فرد باشد، این یک تفاوت ساختاری مهم با کاربر غربی است.
موانع خاص ایران؛ و آنچه همزمان ساخته شد
تصویر را کامل کنیم: محدودیت فقط در دسترسی نبود.
مطالعهی کیفیای که در مقالهی سیزدهم دیدیم (مصاحبه با ۱۵ ذینفع حوزهی سلامت و AI در ایران) موانع ساختاری را مستند کرد: زیرساخت ناکافی، خلأ مقرراتی، و محدودیت منابع، که پذیرش AI در نظام سلامت ایران را کند کردهاند۲.
اما همزمان با این موانع، حرکتی در سطح کلان شکل گرفت: سند ملی هوش مصنوعی در ژوئن ۲۰۲۴ تصویب شد، سازمان ملی هوش مصنوعی در ژوئیهی همان سال تأسیس شد، و حدود ۱۱۵ میلیون دلار بودجهی پژوهشی اختصاص یافت۳. دانشگاههایی مانند شریف و تهران در پردازش زبان فارسی فعالاند۳، و پژوهشگران ایرانی، همانطور که پیشتر دیدیم، در ادبیات بینالمللی این حوزه حضور دارند؛ از مرور نظاممند BMC Psychiatry که پایگاههای فارسی را هم پوشش داد۴ تا مقالات انتقادی گروههای روانشناسی دانشگاهی۵.
پس تصویر منصفانه این است: دسترسی محدود، اما اکوسیستم در حال شکلگیری. نه غیبت مطلق، نه حضور کامل.
الان کجاییم؟ سه فاصله و یک مزیت
اگر بخواهیم فاصلهی ایران با جریان اصلی جهانی را دقیق صورتبندی کنیم، سه فاصلهی مشخص وجود دارد.
فاصلهی اول، کیفیت دسترسی. کاربر ایرانی به مدلها دسترسی دارد، اما دسترسی درجهدو: با واسطه، با ریسک حریم خصوصی، و بدون پشتیبانی رسمی. ابزارهای تخصصی سلامت روان (مانند Wysa) عملاً برای بازار ایران طراحی و پشتیبانی نمیشوند.
فاصلهی دوم، داده و زبان. همانطور که پیشتر گفتیم، دیتاست معتبر فارسی برای سلامت روان تقریباً وجود ندارد. مدلهای عمومی فارسی را میفهمند، اما «فارسی بالینی» و بافت فرهنگی ایرانی (تعارف، ساختار خانواده، انگ اجتماعی خاص) چیزی نیست که در دادهی آموزشی جهانی بهدرستی بازنمایی شده باشد.
فاصلهی سوم، حکمرانی حرفهای. در غرب، نهادهایی مانند APA توصیهنامهی رسمی منتشر کردهاند و گفتوگوی حرفهای ساختار گرفته است. در ایران، نهادهای نظام روانشناسی هنوز موضع رسمی و راهنمای عملی مدونی در این باره منتشر نکردهاند؛ متخصص ایرانی عملاً بدون چارچوب صنفی با این پدیده روبهروست.
و اما مزیت، همان است که در مقالهی سیزدهم گفتیم و حالا معنای عمیقتری دارد: مسیر متفاوت ایران به این معناست که راهحلهای کپیشده کار نخواهند کرد، و این دقیقاً همان جایی است که متخصص فارسیزبان، نه مصرفکننده، بلکه سازنده میتواند باشد. بازار جهانی برای کاربر ایرانی ابزار نمیسازد؛ پس هر ابزاری که ساخته شود، از داخل همین اکوسیستم خواهد آمد.
پرسش پایانی: فکر میکنید ایران باید مستقل از ابزارهای غربی، مسیر و ابزارهای خودش را بسازد، یا باید به دنبال راهی برای دسترسی پایدار به همان ابزارهای جهانی باشد؟ و کدام گزینه برای مراجع ایرانی امنتر است؟
منابع
- ChatGPT — Complete Guide for Persian Speakers in Iran (گاهشمار دسترسی، واسطهای فارسی، و موانع احراز هویت). 2025. لینک — همچنین وضعیت رسمی پشتیبانی: OpenAI Developer Community. لینک
- Sajedimehr N, et al. Challenges of using artificial intelligence in Iran’s health system: a qualitative study. Journal of Preventive Medicine and Hygiene. 2025;66(3):E331–E340. لینک (PMC)
- Artificial Intelligence in Iran: Recent Developments and Outlook. June 2025. لینک
- The application of artificial intelligence in the field of mental health: a systematic review. BMC Psychiatry. 2025;25:132. لینک (PMC)
- Narimani M, et al. Reimagining Mental Health with Artificial Intelligence. Journal of Multidisciplinary Healthcare. 2025;18:7355–7373. لینک (PMC)
این مقاله بخشی از مجموعه یادداشتهای تخصصی روانای در تقاطع روانشناسی و هوش مصنوعی است و جایگزین مشاوره یا ارزیابی حرفهای نیست.
