دهه‌ی ۲۰۰۰؛ وقتی پژوهشگران جدی شدند

⏱ زمان مطالعه: ۷ تا ۸ دقیقه

ELIZA یک پرسش باز کرد و رفت. اما بین آن شب سال ۱۹۶۶ و چت‌بات‌های امروزی، یک دوره‌ی طولانی وجود دارد که تقریباً هیچ‌کس درباره‌اش صحبت نمی‌کند: دهه‌ی ۲۰۰۰ و موج «درمان شناختی‌رفتاری کامپیوتری» (cCBT).

این دوره مهم است، نه به این دلیل که محصولاتش ماندگار شدند (نشدند)، بلکه به این دلیل که تقریباً همه‌ی درس‌هایی که امروز درباره‌ی ابزارهای دیجیتال می‌دانیم، همان‌جا کشف شد.

وقتی دولت‌ها وارد شدند

نقطه‌ی عطف این دوره، فوریه‌ی ۲۰۰۶ است.

در آن تاریخ، مؤسسه‌ی ملی سلامت و تعالی بالینی بریتانیا (NICE)، یعنی همان نهادی که تعیین می‌کند NHS چه درمان‌هایی را ارائه دهد، دو بسته‌ی نرم‌افزاری درمان شناختی‌رفتاری کامپیوتری را رسماً تأیید کرد: Beating the Blues برای افسردگی خفیف تا متوسط، و FearFighter برای پانیک و فوبیا^۱. نکته‌ی مهم‌تر اینکه این تأییدیه، بازنگری در موضع قبلی بود: NICE در سال ۲۰۰۲ استفاده از همین نوع درمان را توصیه نکرده بود، و تنها با انباشت شواهد جدید از کارآزمایی‌های کنترل‌شده نظرش را تغییر داد^۱.

پیامد این تصمیم کوچک نبود: به مراکز مراقبت اولیه در انگلستان و ولز دستور داده شد این برنامه‌ها را تا سال ۲۰۰۷ در دسترس همه‌ی بیماران قرار دهند^۲. یعنی برای اولین بار در تاریخ، یک نظام سلامت ملی، «نرم‌افزار» را به‌عنوان درمان سلامت روان تجویز می‌کرد.

این برنامه‌ها چه بودند؟ Beating the Blues یک دوره‌ی هشت‌جلسه‌ای تعاملی بود که راهبردهای شناختی و رفتاری را با ویدیو و تکلیف خانگی آموزش می‌داد^۳. هم‌زمان در استرالیا، برنامه‌ی MoodGYM با پژوهش Christensen و همکاران (۲۰۰۲) مسیر مشابهی را از طریق وب دنبال می‌کرد^۴. تا سال ۲۰۰۸، طبق سرمقاله‌ی آیزاک مارکس در British Journal of Psychiatry، ۹۷ برنامه‌ی روان‌درمانی کامپیوتری وجود داشت؛ از وسواس تا اختلال خوردن^۵.

مشکلی که همه‌چیز را تعریف کرد

اما اگر ۹۷ برنامه وجود داشت و دولت بریتانیا هم پشتشان بود، چرا امروز تقریباً هیچ‌کدام را نمی‌شناسیم؟

پاسخ در مفهومی است که در سال ۲۰۰۵ نام گرفت. گونتر آیزنباخ (Gunther Eysenbach)، سردبیر ژورنال JMIR، در مقاله‌ای بنیان‌گذار آن را «قانون ریزش» (Law of Attrition) نامید: این مشاهده که در هر کارآزمایی سلامت الکترونیک، بخش قابل توجهی از کاربران پیش از اتمام دوره، استفاده را رها می‌کنند^۶. او استدلال کرد این پدیده یک نقص تصادفی نیست، بلکه ویژگی ذاتی این نوع مداخلات است و به «علم ریزش» مستقلی نیاز دارد.

داده‌ها ادعای او را تأیید کردند. یک مرور نظام‌مند نشان داد نرخ ریزش در کارآزمایی‌های کنترل‌شده تا ۵۰ درصد می‌رسد، و در وب‌سایت‌های با دسترسی آزاد (یعنی شرایط دنیای واقعی، بدون پیگیری پژوهشگر) وضعیت به‌مراتب بدتر است^۷. حتی Beating the Blues با پشتوانه‌ی NICE، در یک مطالعه‌ی طبیعی، تنها ۶۲ درصد نرخ تکمیل داشت^۳.

مشکل چه بود؟ این برنامه‌ها درس بودند، نه گفت‌وگو. ماژول‌های خطی یک‌ساعته، ویدیوهای آموزشی، تکلیف خانگی. مؤثر برای کسی که انگیزه و پشتکار داشت؛ اما فرد افسرده، طبق تعریف بالینی، اغلب همان انگیزه و پشتکار را ندارد. ابزار برای بیماری طراحی شده بود که اگر وجود داشت، شاید اصلاً به ابزار نیاز نداشت.

چرا این شکست‌ها طلا هستند

حالا می‌توان دید که نسل بعدی چگونه روی همین شکست‌ها ساخته شد.

آیا یادتان هست Woebot چگونه کار می‌کرد؟ مکالمه‌های کوتاه پنج تا ده دقیقه‌ای به‌جای ماژول‌های یک‌ساعته. چک-این روزانه به‌جای انتظار برای بازگشت کاربر. قالب گفت‌وگو به‌جای درس. و آیا یادتان هست مهم‌ترین یافته‌ی علمی‌اش چه بود؟ شکل‌گیری «پیوند» با کاربر در چند روز اول؛ یعنی دقیقاً همان چیزی که برنامه‌های دهه‌ی ۲۰۰۰ نداشتند و به همین دلیل رها می‌شدند.

هر تصمیم طراحی نسل جدید، پاسخی مستقیم به یک شکست مستند نسل قبل بود. cCBT ثابت کرد محتوای درمانی دیجیتال می‌تواند مؤثر باشد (NICE بی‌دلیل تأیید نکرده بود)، اما هم‌زمان ثابت کرد که اثربخشی بدون درگیرسازی (Engagement) بی‌معناست. فرمول نسل جدید از همین‌جا آمد: محتوای همان CBT، اما در قالبی که آدم‌ها رهایش نکنند.

و یک درس نهایی که هنوز هم تازه است: به یاد بیاورید که در مقاله‌ی دهم دیدیم نرخ ریزش ابزارهای مکالمه‌ای امروزی هنوز حدود ۲۲ تا ۲۷ درصد است. یعنی مشکل آیزنباخ حل نشده؛ فقط کوچک‌تر شده. قانون ریزش هنوز فعال است و هر ابزار جدیدی، از جمله ابزارهای فارسی آینده، باید با آن روبه‌رو شود.

منابع

1. NICE advocates computerised CBT. BMJ / PMC. 2006. لینک
2. Randomized controlled trial of computerized cognitive behavioural therapy for depressive symptoms. Psychological Medicine — Cambridge Core (اشاره به دستور Department of Health، ۲۰۰۷). لینک
3. The Center for Technology and Behavioral Health (C4TBH), Dartmouth College. Beating the Blues — Program Review (شامل مطالعه‌ی Cavanagh و همکاران، ۲۰۰۶ با نرخ تکمیل ۶۲٪). لینک
4. Lindefors N, Andersson G (eds). History and Current Status of ICBT. In: Guided Internet-Based Treatments in Psychiatry. Springer. 2016 (شامل MoodGYM و Christensen & Griffiths 2002). لینک
5. Slate. On the couch, and online, with FearFighter (اشاره به سرمقاله‌ی Isaac Marks و ۹۷ برنامه). 2008. لینک
6. Eysenbach G. The Law of Attrition. Journal of Medical Internet Research. 2005;7(1):e11. DOI: 10.2196/jmir.7.1.e11. لینک
7. Christensen H, Griffiths KM, Farrer L. Adherence in Internet Interventions for Anxiety and Depression: Systematic Review. Journal of Medical Internet Research. 2009. لینک (PMC)

این مقاله بخشی از مجموعه یادداشت‌های تخصصی روانای در تقاطع روان‌شناسی و هوش مصنوعی است و جایگزین مشاوره یا ارزیابی حرفه‌ای نیست.